Bovenlichten en snijramen in Nederland

31a. Een bizarre knoop

Home
Over mijzelf
Bovenlicht van de maand
Wat zijn bovenlichten?
Wat is nieuw?
Bovenlichten in de diverse stijlperioden
Naar bijzondere items
Oorsprong van de Symbolen
Geschiedenis glas, gevels en bouwkunst
Oude prenten, gravures en foto's
Middeleeuwse metseltekens
Tympanen
Schamels
Romeinse jaartallen
Oorsprong Byzantijnse kandelaars
Vertikale slijpgleuven
Renovatie en restauratie
Buitenlandse voorbeelden van bovenlichten
Web links
Gastenboek en contact
Zoeken op deze site
Wat is triest

BACK

START

NEXT

foto: Jan van Hoek
utrecht-dom-touw01.jpg
Utrecht: kloostertuin bij de Dom

Utrecht
 
Een bizarre knoop, gehouwen in natuursteen, is te vinden in de pandhof ( d.i. de kloostertuin) bij de Domkerk in Utrecht. Jan van Hoek maakte me erop attent.
 
Wat ogenschijnlijk lijkt op echt touw en op een in gebreke blijven van monumentenzorg, blijkt, als je goed kijkt, een grapje (?) te zijn van een steenhouwer: een echte trompe-l'oeil.
Hij mocht kennelijk een symbool aanbrengen in het venster, ons daarbij in de 21e eeuw voor een raadsel stellend. Want wat stellen deze knopen voor?
 
Staan ze symbool voor de 'gevangenschap' van de monnik? Voor het gebonden zijn aan de regels van de orde?
Staan ze voor verbondenheid aan Christus?
 
Ongetwijfeld moest het venster de kapittelmonniken aanzetten tot meditatie over de zin en betekenis van hun leven.
Het is goed voor te stellen dat als je hier voorlangs naar binnengaat dat je tot besef komt, dat je met je hele ziel en zaligheid aan Christus gebonden bent.
 
En zeker zullen ze het ook toen grappig hebben gevonden, denk maar aan de schilderijen van Jeroen Bosch. Met humor werd een serieuze boodschap uitgedragen. We zien dat in deze tijd met reclame nog steeds. Als het verpakt wordt als grap, werkt het veel beter. 
 
Zonder bijkomende betekenis zou het ook een te duur grapje worden. Een steenhouwer en zijn gezin moesten ook eten.
We mogen er vanuit gaan dat het bedoeld was als kunstwerk. En heel geniaal gevonden om de verbondenheid en overgave zo tot uitdrukking te brengen. 
Het is best mogelijk dat er in die tijd wel eens ramen met echt touw zo bijeengebonden werden, om ze heel te houden of speelt touw een rol bij de constructie? Dat kan hem op het idee gebracht hebben.
Wie hier ideeŽn over heeft of meer over heeft gelezen, help ons met je commentaar.
 
 

foto: Jan van Hoek
utrecht-dom-touw04.jpg
Utrecht: kloostertuin bij de Dom

Monniken bij de Dom van Utrecht

Bij de Dom, de kathedraal van Utrecht, behoorde een kapittel, het bestuur van het bisdom. Degenen die met de bisschop zitting hadden in het kapittel waren kanunniken. Ze hadden de priestergelofte afgelegd en waren dus celibatair.
Je had kanunniken in 2 soorten: reguliere en seculiere. De reguliere waren aan een orde gebonden, de seculiere vielen direct onder de jurisdictie van de bisschop.

Zoals aan elke kathedraal was er dus ook aan de Dom een domkapittel verbonden, met aan het hoofd de dom-proost. Hij was de tweede man van het bisdom, na de bisschop. Het dagelijks bestuur van het kapittel was in handen van de dom-deken.
Er waren in totaal 41 prebenden (= inkomens) verbonden aan het kapittel, waarvan er 38 door kanunniken (priesters) werden genoten: negen priester-kanunniken, tien diakenen, tien subdiakenen en negen kanunniken-scholieren. Zij voerden gezamenlijk het bestuur over het kapittel en de bijbehorende immuniteit, terwijl hun liturgische taak bestond uit het uitvoeren van de dagelijkse missen, gezangen en gebeden in het Domkoor.
Voor de 10e eeuw leefden kanunniken wel vaak in een communiteit. Daarna was dat niet meer vanzelfsprekend.

Maar wat was voor de kanunniken van destijds de sterkste verbondenheid, die men tot uitdrukking bracht via een gotisch venster in de kloostertuin?

 

dom-utrecht-kloostertuin.jpg
Gezicht op de kloostertuin

In de meest linkse boog op deze foto bevindt zich de touw-constructie. (Zie foto boven.)

foto: Jan van Hoek
utrecht-dom-touw06midden.jpg
Utrecht: kloostertuin bij de Dom

Op de tekening hieronder zie je dat het touwvenster al bestond in het begin van de 17e eeuw. Er is alle reden om aan te nemen dat het er bij de bouw in aangebracht is.
 

afb.: De Dom van Utrecht door Haslinghuis/Peeters
kloostergang463img_0003-bs.jpg
Tekening van situatie in begin 17e eeuw.

Nadat de protestanten de Domkerk met aanliggende bebouwing in 1577 hebben overgenomen, wordt er weinig meer aan onderhoud besteed aan het pandhof. 
Het is nog een groot wonder dat er nog iets van over is gebleven. In 1841 verzocht de kerkvoogdij het hele gebouw te mogen afbreken. De gemeente verbood dit, want zij dacht dat het pand een versteviging betekende van het koor van de kerk zelf.
 
Gek genoeg was het touwvenster in tact gebleven terwijl bij alle andere ramen de sponningen eruit lagen. Kennelijk is er ontzag gevoeld voor het bijzondere van dit venster.
 
In 1876 krijgt Dr. P.H.J. Cuypers de leiding over de restauratie. Deze zal twintig jaar duren, tot 1896.
 
Cuijpers doet zijn best om alles weer zo orgineel mogelijk te laten lijken. Maar bij het touwvenster vergeet hij iets. Op basis van de tekening van 1660 had er boven het middelste touw nog een lelie uitgehouwen horen te zijn.
Deze heeft Cuijpers weggelaten.
Als we naar het venster op de foto hieronder kijken met die lelie in gedachten, wat zien we dan?
Jammer de lelie bevindt zich dan beneden het touw, waardoor een verklaring richting Maria - op basis van een omstrengelde lelie - uit kan blijven.
 
Op de foto hieronder links het touwvenster. Daaronder nog eens zicht op meer detalis van het touwvenster.
 

afb.: De Dom van Utrecht door Haslinghuis/Peeters
kloostergang466img_0001-bs.jpg
De situatie in 1880 waar Cuijpers mee aan de slag moest

foto: Jan van Hoek
utrecht-touwvenster.jpg
Het touwvenster bevindt zich recht tegenover een toegang tot de kloostergang

Op de foto onder zien we hoe de voor en achterkant van het steenhouwerswerk naadloos op elkaar aansluit. Na al die eeuwen zien we de naad wel en vormt die het bewijs dat het geen touw is als je enkel foto's moet geloven.
 
 
 
 

foto: Jan van Hoek
p7060029.jpg
touwvenster: detail

BACK

START

NEXT