Bovenlichten en snijramen in Nederland

8. De invloed van Vitruvius

Home
Over mijzelf
Bovenlicht van de maand
Wat zijn bovenlichten?
Wat is nieuw?
Bovenlichten in de diverse stijlperioden
Naar bijzondere items
Oorsprong van de Symbolen
Geschiedenis glas, gevels en bouwkunst
Oude prenten, gravures en foto's
Middeleeuwse metseltekens
Tympanen
Schamels
Romeinse jaartallen
Oorsprong Byzantijnse kandelaars
Vertikale slijpgleuven
Renovatie en restauratie
Buitenlandse voorbeelden van bovenlichten
Web links
Gastenboek en contact
Zoeken op deze site
Wat is triest

BACK

START

NEXT

italiaans-renaissance-costuums.jpg
Renaissance brengt ook moderne kleding met zich mee, hier wat vaag te zien op oude Italiaanse prent.

Het Romeinse voorbeeld

 

De Romeinen waren voor de mensen van de late Middeleeuwen het grote voorbeeld. Ze zagen hoe schitterend er in de oudheid gebouwd was en dat wilde men wel graag navolgen.

Rond 1400 begon in ItaliŽ de kunststroming, die we nu kennen als Renaissance. De Italianen bestudeerden deze oude kunst, schreven

er boeken over, voorzien van plaatwerk en begonnen weer opnieuw in de oude stijlen te bouwen. In de loop van de 15e eeuw kreeg men er ook in Noordelijke streken van Europa lucht van en kunstenaars reisden naar het zuiden om met eigen ogen de magnifieke bouwwerken te zien, schetsen te maken en de ideeŽn in zich op te nemen. Men ging op zoek naar de ťchte voorbeelden en paste die toe in het eigen werk.

Soms lukte het om Italiaanse ambachtslieden mee te nemen naar het noorden, zodat men ook meteen van hun kennis en kunde kon profiteren.

Van de meegebrachte schetsen kwamen er boeken uit en zo konden ook de thuisgebleven ambachtslieden er hun voordeel mee doen. Vanaf 1540 wordt de invloed in de Nederlanden merkbaar.

 Belangrijke namen in dit verband zijn ornament-ontwerpers als Cornelis Bos, Cornelis Floris, Jacob Floris, Dirck Coornhert en Hans Vredeman de Vries en anderen. Zij gaven de Hollandse renaissance haar specifieke karakter.

Als bron werden Italiaanse ordeboeken gebruikt, zoals die van Palladio, Vignola en Scamozzi. De twee laatsten waren van groot belang voor de Nederlanden. Het idee om ordeboeken te schrijven was ontleend aan de klassieke Oudheid, namelijk de ‘Tien boeken over architectuur’ van Vitruvius.

Vitruvius

 

In 1415 had men het boek teruggevonden uit de oudheid van ene Marcus Vitruvius Pollio. Deze Vitruvius leefde rond 25 jaar voor Chr. in het Romeinse rijk. Hij had, als hofarchitect van keizer Augustus, een uitvoerig boek geschreven over de Romeinse manier van het bouwen van tempels, theaters en particuliere villa’s.  Men wist wel van het bestaan van dit boek, maar pas na de herontdekking kon het boek dankzij de uitvinding van de boekdrukkunst veelvuldig worden gekopieerd. Het is uiterst praktisch geschreven en bevat handige vuistregels voor de bouw.

 

pontdugard.jpg
Frankrijk: De Pont du Gard, gebouwd tijdens leven van Vitriuvius in opdracht van keizer Augustus.

Wel tekst en geen plaatjes?
 
Nu was er wel een probleempje: de latijnse tekst was overgeleverd zonder plaatjes. Maar daar wisten de Italiaanse Renaissancekunstenaars wel raad mee. Er kwamen diverse uitgaven van de oude Vitruviustekst gedrukt in omloop, voorzien van schitterende gravures zoals het plaatwerk van Caesare Cesariano.

vitruvius-spiegazioni.gif
Caesare Vitruvius Cesarioni: de oude tekst met prenten van C.C.

Aan de haal met de ideeŽn van Vitruvius

 

Maar de geleerden in de Renaissancetijd, niet zo erg geÔnteresseerd in technische ambachtelijke handigheidjes, vatten zijn opmerkingen over harmonie etc. op als diepe wijsheid. De verschillende vaste verhoudingen, zoals die destijds gebruikelijk waren, vloeiden volgens Vitruvius voort uit de harmonie van de kosmos.

Dat sprak hen bijzonder aan, met als gevolg dat er een soort algemeen geloof ontstond in een kosmische harmonie, uitgedrukt in bepaalde verhoudingsgetallen, waaraan ook de menselijke maat gehoorzaamde. Dit was nu net wat de nieuwe tijdgeest, die Renaissance zou gaan heten, nodig bleek te hebben.

 

 

vitruviuspollio1548-klein.jpg
tekst van Vitruvius in 16e eeuw geÔllustreerd door M. Pollio en hier in een Duitse uitgave

206px-leonardo_da_vinci.jpg
Leonardo da vinci

renaissancevinci.jpg
Da Vinci-zelfportret

guldensnede.jpg
de gulden snede

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De universele mens

 

In een beroemde passage legt Vitruvius uit hoe de natuur zelf aan het menselijk lichaam vaste verhoudingen heeft gegeven. De lengte van top tot teen is gelijk aan de afstand tussen de uitgespreide handen. Het geheel past in een cirkel waarvan de navel het middelpunt is. We zien dit idee terug in de wereldberoemde tekening van Leonardo Da Vinci: de ‘uomo universale’.

 

De kunstenaars en architecten van de Renaissance citeerden hem veelvuldig en pasten zijn ideeŽn graag toe in hun eigen verhandelingen. Hun schoonheidsidee hield in dat lengte en breedte in hun kunstwerken, dus ook in gebouwen, tot elkaar in een bepaalde verhouding hoorden voor te komen en dat dit dan ook voor details en de plaatsing van ornamenten hoorde te gebeuren (de zogenaamde gulden snede).

 

 

vitruvius-uomo_universalis.jpg
Leonardo da Vinci op basis van gedachten Vitruvius: uomo universale

   Nog op onze eeuw zal de filosofie van de harmonie van de kosmos haar stempel drukken. Vitruvius had het nooit zo filosofisch bedoeld. Hij wilde alleen maar praktische richtlijnen geven voor uitvoerende bouwmeesters.
 
Vitruvius Brittanicus
 
In het 17e eeuwse Engeland kwam (ver na de Italiaanse Vitruvius-boeken) er een Vitruvius Britannicus uit, geschreven door ene Colen Campbell. Colen Campbell (1676-1729) was a experimentele Schotse architect, die voornamelijk zijn tijd in Engeland doorbracht, en gezien wordt als de grondlegger van de Georgian Style, genoemd naar king George 1.
De Vitruvius Britannicus werd voor de Engelse bouwstijlen een tijd lang een soort Bijbel, waarna de gebouwen zelf hun eigen invloed kregen en nog lang zijn blijven houden. Even nog een plaatje van het bekende Castle Howard in Yorkshire naar een tekening uit de Vitruvius Britannicus, waarin dit landgoed uitvoerig aan de orde komt.

castlehoward-vitruviusbrittannica.jpg
Castle Howard in Colen Campbell's Vitruvius Britannicus

BACK

START

NEXT