Bovenlichten en snijramen in Nederland

Wat zijn bovenlichten? (vervolg 1)

Home
Over mijzelf
Bovenlicht van de maand
Wat zijn bovenlichten?
Wat is nieuw?
Bovenlichten in de diverse stijlperioden
Naar bijzondere items
Oorsprong van de Symbolen
Geschiedenis glas, gevels en bouwkunst
Oude prenten, gravures en foto's
Middeleeuwse metseltekens
Tympanen
Schamels
Romeinse jaartallen
Oorsprong Byzantijnse kandelaars
Vertikale slijpgleuven
Renovatie en restauratie
Buitenlandse voorbeelden van bovenlichten
Web links
Gastenboek en contact
Zoeken op deze site
Wat is triest

BACK

START

NEXT

Sporen in de tijd terug
 
Eigenlijk is de geschiedenis van bovenlichten nog ouder dan 1750, als de eerste bovenlichten boven de voordeuren van pakhuizen en woonhuizen verschijnen.
Al daarvoor zijn er al kunstzinnige schrijnwerkers bezig, die dergelijke panelen maken voor kerken en kloosters. Ze snijden dan fraaie panelen voor koorbanken, preekstoelen of balustrades.
Maar we kunnen nog verder terug. De gotische kerkramen van de oude middeleeuwse kerken zijn ook al te beschouwen als voorlopers van snijramen. Dan is het geen hout of smeedijzer, maar natuursteen (of baksteen, zoals hieronder) wat de begrenzing vormt waarbinnen het glas in lood is bevestigd.
 

Gotische snijramen
 
De oudste snijramen zijn te vinden in kastelen en kerken. Dit is een raam in de kerk van Schipluiden. Zou men in de middeleeuwen al ooit van Yin en Yang hebben gehoord?
Eigenlijk hebben hier we te maken met een tweebenige swastica. In kerkramen komt ook de driebenige wel veel voor. Het is een zonneteken, dat veel en graag werd toegepast in de gotische stijl-periode.

dsc02033schipluiden.jpg
Gotisch kerkraam te Schipluiden

Tympanen boven deuren

Een andere voorloper van het bovenlicht treffen we aan in het tympaan. Dit zijn natuurstenen ornamenten die boven een deur werden aangebracht.
Een fraai voorbeeld van een Middeleeuws tympaan vinden we boven een van de deuren van de Sint Servaaskerk te Maastricht. De tronende Christusfiguur (of is het St. Servaas) in een medaillon is hier omringd door de gevleugelde diersymbolen van de 4 evangelisten.
 

100_0105maastricht-tympaan-servaasabdij.jpg
Maastricht: tympaan boven deur van de St. Servaasabdijkerk

 
Kwade geesten op afstand houden
 
Waar we ook aandacht aan zullen geven is de betekenis van de deur als ingang tot de woning. In vroeger tijd geloofde men in goede en kwade geesten, die rond een huis konden spoken. Deze lagen dan vaak bij de deur op de loer.
 
Met symbolen kon je communiceren met de geestenwereld. Daarnaast had je dan natuurlijk nog de bezweringsformules.
 

dsc02158weipoort.jpg
Weipoort bij Zoeterwoude: hartjes met kruisteken boven ramen van de melkkelder

Tegen het zuur worden van de melk
 
Bij deze boerderijen in Weipoort (foto boven en onder) zien we boven de ramen van de voormalige melkkelder hartjes geschilderd met daarin een kruisteken. De bewoners vertelden me dat dit destijds werd gedaan om te voorkomen dat de melk zuur zou worden.
 
Maar ook al was er nog wel veel bijgeloof in de 18e en 19e eeuw, het is de vraag of dit zich ook uitstrekte tot de vormgeving van de bovenlicht-ornamenten.
Waar mogelijk, kom ik daar verder op de site nog wel weer een keer op terug.

dsc02168weipoort-uitsnede.jpg
Weipoort bij Zoeterwoude: hartje met kruis

Levensbomen en daaraan verwante motieven in hout, gietijzer en smeedijzer

dsc08791harlingen.jpg
houten levensboommotief in Harlingen

 De boom, die we meestal aanduiden met de naam levensboom, komt op tal van manieren in de bovenlichten voor. Deze mythische boom speelde al een rol in voorchristelijke germaanse tijd en kon zich ook in latere eeuwen handhaven binnen het christelijke gedachtengoed. De geschiedenis van de mythische boom gaat echter nog veel verder terug tot in de vroegste culturen van het oude PerziŽ en MesopotamiŽ. Als de boom dan weer opduikt in de 19e eeuw, zullen maar weinig mensen zich daar nog een filosofische gedachte bij gemaakt hebben.
 
 

dsc08882harlingen.jpg
gietijzeren bovenlicht te in Harlingen

Pas goed populair werd de levensboom door de gietijzeren modellen, die midden 19e eeuw volop aangebracht werden. Maar daarnaast zien we ze ook in hout en soms in smeedijzer.
 
 

dsc08871harlingen.jpg
Harlingen: smeedijzeren bovenlicht

Tot de voorlopers van de levensbomen kunnen we de houten ornamenten rekenen waarbij we centraal een soort vaas zien waaruit symmetrisch enige takken naar opzij krullen. Dit motief is vermoedelijk ontleend aan de arabesken, die men terugvond bij de opgravingen van PompeÔ en Herculaneum. Arabesken werden al populair vanaf de Lod. XVI periode.

dsc03494singel-klein.jpg
Het Singel, Amsterdam: houten voorloper van Levensboom (?)

Dit houten model met centraal een vaas is gemaakt in de eerste helft van de 19e eeuw en is te zien aan het Singel in Amsterdam. Of deze florale ornamenten de basis gelegd hebben voor de latere gietijzeren levensbomen is moeilijk nu nog te bewijzen.
 
 
 

dsc02539vianen-klein.jpg
Vianen: ruit en maalkruis

 
Heeft het volksgeloof nog weer invloed gekregen op de snijraammotieven? 
 
Op deze foto zien we woningen in Vianen met gecombineerde symboliek. Je treft ze overal aan in Nederland. De ruit en het maalkruis komen ook afzonderlijk veel voor. De ruit is van oorsprong een heilbrengend teken. Het is een verwijzing naar de hoop op vruchtbaarheid in huis. Het maalkruis daarentegen moet onheil afweren en boze invloeden buiten houden. Dit zijn betekenissen, die nog zijn voortgekomen uit het, uit de germaanse tijd stammende, volksgeloof.
 
In de 19e eeuw, waarin deze motieven voor het eerst opduiken in de bovenlichten, zijn ook minder draagkrachtige huiseigenaren in staat een bovenlicht aan te brengen. Zij doen geen beroep meer op de schrijnwerkers. Het eenvoudige lijnenspel van de roeden kan nu ook door de timmerman worden aangebracht. 
 
Er is in die tijd nog veel bijgeloof onder de mensen en dit zal pas verdwijnen als de bacteriŽle oorzaak van ziekten wordt gevonden en het elektrisch licht zijn intrede doet. Als al die onverklaarbare bedreigingen een wetenschappelijke verklaring krijgen, zien we het bijgeloof pas echt afnemen.
Dan hoeft er in geval van ziekte niet meteen meer in het dorp naar een mogelijke schuldige gezocht te worden.
En sinds de duisternis van de nacht niet meer zo spooky is, verdwijnen ook de verhalen over enge geesten, die men onderweg heeft gezien. 
 
Het is dus mogelijk dat motieven en betekenissen, die via de volkskunst nog overgeleverd werden (in borduurwerk en houtsnijwerk), nu toch nog zichtbaar worden in de bovenlichten. 
Toch zou het me ook niet verbazen, als men deze betekenis tegen het eind van de 19e eeuw al geheel vergeten is en dan telt toch enkel nog de decoratieve waarde.
 
Hier valt dus nog wel iets over uit te zoeken, al zal dat nog niet zo eenvoudig zijn.
 

dsc03510singelonevenz-klein.jpg
Het Singel te Amsterdam: Krans met parellijst/kraallijst

Zon- of krans-motief in kraalornament

 Wat voor de levensboom geldt, geldt ook voor de zonnesymboliek. De wortels liggen al bij de oudste culturen op aarde. Soms is het moeilijk te onderscheiden of we hier te maken hebben met de ronde krans, die ook veel in bovenlichten terug te vinden is. Hier aan het Singel in Amsterdam een houten exemplaar.
 
De zon is een heilbrengend teken, dat de hoop op voorspoed weergeeft.
 
De krans komt ook al voor bij oude Griekse en Romeinse culturen en verwijst naar goddelijkheid, overwinning, voorspoed en goede kwaliteit.
 
Zon en krans zijn als symbool in de latere abstracte vormen, verderop in de 19e eeuw, al niet meer van elkaar te onderscheiden. Bekijken we de geschiedenis van de bovenlichtornamenten, dan zien we dat de krans het oudste is. Door het abstraheren van de krans tot simpele roeden, komt de gedachte aan de zon weer meer boven.
Ooit ontstond in de oudheid de krans juist als zonnesymbool. Dus we zien hier hoe zon en krans stuivertje wisselen in de tijd.
 
Dit bovenlicht aan het Singel stamt uit het begin van de 19e eeuw.

 
Kijk voor meer info over de bovenlichten onder de knoppen:

BACK

START

NEXT