Bovenlichten en snijramen in Nederland

6. Speren en pijlen

Home
Over mijzelf
Bovenlicht van de maand
Wat zijn bovenlichten?
Wat is nieuw?
Bovenlichten in de diverse stijlperioden
Naar bijzondere items
Oorsprong van de Symbolen
Geschiedenis glas, gevels en bouwkunst
Oude prenten, gravures en foto's
Middeleeuwse metseltekens
Tympanen
Schamels
Romeinse jaartallen
Oorsprong Byzantijnse kandelaars
Vertikale slijpgleuven
Renovatie en restauratie
Buitenlandse voorbeelden van bovenlichten
Web links
Gastenboek en contact
Zoeken op deze site
Wat is triest

BACK

START

NEXT

dsc02934adamherengracht.jpg
Amsterdam Herengracht (De koopman van Nippon): pijlen naar centrum gericht

Speren en pijlen behoorden tot de standaard uitrusting van de jagers en de soldaten/krijgers, overal ter wereld. Pijlpunten zijn al bekend vanaf de vroegste prehistorie en er werd nog tot voorbij de middeleeuwen gebruik van gemaakt.

 

Toen de pijl en boog in onze landen vervangen werd door geweren en kogels, bleef het instrumentarium bekend onder de mensen, hetzij via de prentkunst, hetzij via sportieve beoefening van de schiet- en werpkunst.

 

Als er in de ornamentiek van speren of pijlen gebruik gemaakt wordt, is de weergave meestal eenvoudig en valt er niet een cultureel spoor naar een verder verleden te trekken. Soms is het ook niet duidelijk of iets een pijl of een speer moet voorstellen.

 

De symbolische betekenis van de pijl is in ieder geval drieledig.

 

a. symbool van verdediging

Zoals we al meer hebben gezien, gaat het bij de voordeur om het weren van boze geesten, die altijd op de loer liggen en de huisbewoners onheil kunnen berokkenen. De pijlen vormen met elkaar vaak een maalkruis, waardoor de afwerende boodschap nog eens wordt versterkt.

 

dsc05386haarlem.jpg
Haarlem: zeer bijzonder bovenlicht van enkele pijl

b. richting aangevend

Als een richting wordt aangegeven, kan het zijn dat er in het volk een gemeenschappelijk idee heeft bestaan over de plek die wordt aangewezen. Als dit omhooggericht is, kan het verwijzen naar het hogere (de hemel) als aansporing om het goede na te streven.

Een pijl kan b.v. ook op een hart gericht zijn, als zinnebeeld van de verliefdheid.

Vier pijlen kunnen wijzen naar de vier windstreken of van die windstreken naar hier wijzen.

Zeven pijlen zijn het symbool van de Republiek van de Zeven ProvinciŽn.

 

dsc05426haarlem.jpg
de bundel met 7 pijlen als teken van vaderlandsliefde

c. attribuut, behorende bij een persoon, groep of voorwerp

Tal van goden en heiligen werden met een speer afgebeeld (b.v. Wodan, Sint Joris). 

sintjorismetdraak1450-adamarchvondst.jpg
gilde-insigne uit ca. 1450: sint joris met de draak. Opgegraven in A'dam (bij N-Z-lijn)

 
 
 
 
Typisch Amsterdams (?)
In de bovenlichten is het gebruik van pijlen vooral regionaal bepaald en het motief (4 haaks op elkaar staande pijlen in combinatie met de cirkel of ruit) komt het meest voor in Amsterdam en omgeving. De richting van de pijlen is vaak naar het centrum gericht, maar ook de omgekeerde richting komt voor.
 
Het symbool van de pijlen gericht op een cirkel is al ouder dan begin 19e eeuw. Het glas-in-loodraam (zie foto) is gemaakt in het midden van de 17e eeuw. We zien daar zowel de cirkel met de pijlen inwaarts gericht, als ook de ingedeukte ruit.

fig6-dsc06554edam-uitsn-vergroot.jpg
uitvergroting tegels van het Edamse venster.

Kruislings

Soms zijn twee speren of pijlen kruislings over elkaar heengeplaatst met de punten diagonaal omhoog of omlaag.

 

dsc02287delft.jpg
Delft: twee gekruiste pijlen, vemoedelijk 20e eeuw

Enkele pijl

Een apart type is de enkele pijl die naar boven wijst. Het is onduidelijk welke betekenis de maker/opdrachtgever hieraan gegeven heeft.

 

 

dsc04482adamprinsengracht-poster_001.jpg
Amsterdam: Prinsengracht een enkele pijl omhooggericht

Betekenisvervaging in de 19e eeuw

De pijlen komen pas in de 19e eeuw in de bovenlichten tevoorschijn. Als er dan een cirkel is gebruikt als richtinggevend object, zijn er twee mogelijkheden voor uitleg. Het kan zijn dat de cirkel een voorstelling geeft van de zon, maar het is waarschijnlijker dat de cirkel nog verwijst naar de lauwerkrans of overwinningskroon. De cirkel is daar namelijk uit voortgekomen.

 

Aangezien in die tijd de symbolische betekenis al sterk is afgezwakt en de ornamentale waarde sterk overheerst, blijft er slechts een vage vermenging van deze  twee gedachten over. Naarmate de 19e eeuw voortschrijdt wordt de voorstelling steeds abstracter en wordt het steeds moeilijker om de voorstelling nog te herleiden naar een afzonderlijk motief.

dsc02981adamherengracht.jpg
Amsterdam Herengracht: pijlen naar buiten gericht

dsc03021adamozvbwal.jpg
Amsterdam Oudezijdsvoorburgwal: fraai verguld, met pijlen naar centrum

BACK

START

NEXT