Bovenlichten en snijramen in Nederland

4g. De Romaanse bouwstijl

Home
Over mijzelf
Bovenlicht van de maand
Wat zijn bovenlichten?
Wat is nieuw?
Bovenlichten in de diverse stijlperioden
Naar bijzondere items
Oorsprong van de Symbolen
Geschiedenis glas, gevels en bouwkunst
Oude prenten, gravures en foto's
Middeleeuwse metseltekens
Tympanen
Schamels
Romeinse jaartallen
Oorsprong Byzantijnse kandelaars
Vertikale slijpgleuven
Renovatie en restauratie
Buitenlandse voorbeelden van bovenlichten
Web links
Gastenboek en contact
Zoeken op deze site
Wat is triest

BACK

START

NEXT

Susteren
 
Deze kerk in Susteren (midden-Limburg) is geheel gebouwd van natuursteen en heeft 2 torens aan de westkant. Het is een fraai voorbeeld van een Romaanse kerk in ons land.
Verderop op deze pagina meer over de Amelberga-kerk.
 

100_0208susteren-kl.jpg
St Amelberga-kerk te Susteren (L): 11e eeuw.

100_0213susteren-kl.jpg
St Amalberge kerk te Susteren: interieur

Susteren (vervolg)
 
Voor onze oudste stenen kerken moeten we naar Limburg, maar ook in de rest van ons land komen er in de 11e eeuw al snel meer stenen kerken. In het Limburgse Susteren staat een voormalige abdijkerk uit de 11e eeuw in Romaanse stijl (zie foto's boven).
In de crypte ligt volgens de overlevering koning Swentibold begraven. Deze vorst sneuvelde in 900, tijdens een van de vele veldslagen uit die periode. 
De abdijkerk werd eind 19e eeuw ingrijpend (en nog al ruig) gerestaureerd. Daarbij werd zij toegewijd aan de heilige Amelberga (dochter van Swentibold), die de eerste abdis was van het vrouwenklooster. De kerk kreeg in 2007 de titel basiliek toegekend door paus Benedictus XVI.
 

Kerken
 
De oudste stenen kerken kwamen in de plaats van houten kerken en de vakwerkbouw en die waren destijds vaak gebouwd op de plaats van een Germaans heiligdom. Dit kon een bron of een oude boom zijn of een constructie met versierde houten palen.
Bouwmateriaal voor de kerken was tufsteen (uit Duitsland), zandsteen, kalksteen of als dat niet voldoende voor handen was: (gele en/of rode) kloostermoppen. Dit zijn bakstenen van een extra groot formaat. 
 
De kerken werden al meteen vanaf het begin gebouwd volgens een oost-west-as. Hierdoor stond het altaar altijd aan de oostzijde van de kerk en was Jeruzalem de richting van de aanbidding.
 
Om te voorkomen dat er gemakkelijk brand zou kunnen uitbreken werden de houten platte daken vervangen door stenen gewelven. Hierdoor moesten ook de muurconstructies worden aangepast en werden steunberen noodzakelijk voor de nodige tegendruk. De aanvankelijke tongewelven werden ondersteund door gordelbogen.
 
De romaanse stijl wordt gekarakteriseerd door kleine rondboogvensters en decoraties met eveneens ronde bogen. De muren zijn doorgaans dik en versierd met lisenen, boogfriezen en spaarvelden waarin eveneens ronde vormen domineren.
 

lisenen-rondboogfriezen.jpg
lisenen (1) en rondboogfriezen (2)

Spaarvelden zijn ondiepe, blinde nissen in een muur, waardoor materiaal, zoals baksteen, uitgespaard wordt. Het spaarveld werd vaak toegepast om de vlakke gevelwand wat te verlevendigen.
We zien spaarvelden vaak boven elkaar aangebracht op kerktorens. Dit komt overeen met de geledingen. De bovenkant ervan werd vaak afgewerkt met een boogfriesIn een spaarveld kunnen ook vensters zijn geplaatst.
Op de foto hieronder van de St Servaaskerk te Maastricht zien we rondom het koor op de begane grond een hele reeks spaarvelden, begrensd door rode lisenen en aan de bovenzijde bekroond met boogfriezen.
 
De dikke muren droegen het grootste deel van het gewicht van het gebouw, waardoor grotere ramen niet mogelijk waren. Daarom is het in romaanse kerken altijd vrij donker.
 
Hoewel deze kenmerken vrij algemeen zijn kent het romaans grote regionale verschillen. Bovendien maakte de stijl een geleidelijke ontwikkeling door die uiteindelijk, door de grootschalige toepassing van het kruisribgewelf, zou leiden tot het ontstaan van de gotische bouwstijl, waardoor het romaans werd verdrongen. Overgangsstijlen tussen romaans en gotiek worden soms aangeduid als romanogotiek. Deze stroming treffen we juist veel in ons land aan. 
 
Romaanse kerken bestaan vaak uit een middenbeuk geflankeerd door twee lagere zijbeuken. Het koor (oftewel de absis) kon soms een rechte gesloten achterwand hebben, maar  soms ook een veelhoekige uitbouw naar het oosten.

Omdat veel wereldlijke gebouwen in die tijd in hout opgetrokken werden, bleven vrijwel alleen kerken en kloosters in de romaanse bouwstijl bestaan.

Maastricht
 

100_0155maastricht-kl.jpg
Maastricht: St Servaas-basiliek

Maastricht is een stad uit de Romeinse tijd. De Romaanse kerken St. Servaas en O.L.Vrouwe zijn in de 11e en 12e eeuw in Romaanse stijl gebouwd.
 
De basisbouwstof was tufsteen die uit de omgeving van Luik, 's Hertogenraedt of Aken kwam.
Mergel werd in die tijd nog niet zo veel gebruikt, al heeft wel de OLV-kerk te Maastricht in de 12e eeuw een verdieping erbijgekregen opgebouwd uit mergelsteen. Wilde je mergel goed toepassen, dan moest een blok precies zo in de muur gelegd worden, als hij uit de groeve gehouwen was, anders verpulverde de steen onder de druk.
 
Deze kerken waren doorgaans met het koor naar het oosten gericht en hadden de vorm van een Latijns kruis.
 
De Romaanse bouwstijl onderscheidt zich door het veelvuldige gebruik van horizontale lijnen en halfcirkelvormige of ronde bogen aan de ingangen, vensters en gewelven. De stijl is ernstig en van een majestueuse eenvoud, maar ziet er in het algemeen wat somber en massief uit. De muren zijn dik, de vensters klein, de zuilen zwaar en er zijn breed gespannen bogen.
 
In technisch opzicht vereist gewelfbouw dikke stevige muren, om het gewicht van de gewelven te dragen en om weerstand te bieden aan de zijdelingse druk. Naast het tongewelf, waarbij deze drukking gelijkmatig over de gehele wand werkt, kent men ook het koepelgewelf en het kruisgewelf, waarvan gewicht en horizontale werking naar de vier hoekpunten worden afgeleid. Aan de dikke muren worden daarom de bedoelde 'gevaarlijke' punten verstevigd.

100_0105maastricht-tympaan-servaasabdij1.jpg
Maastricht: Servaesabdij: 12e eeuws tympaan

Romaans tympaan uit de 12 eeuw.
Maiestas Domini, Christus wordt omgeven door de symbolen van de vier evangelisten. Vertaling van het opschrift: Dit is een huis des gebeds. Een huis waar zonde wordt weggewassen. Ga over deze drempel, o mens als gij u reinigen wilt van uw schuld. Hierbinnen geeft de bron der gerechtigheid u zuivering van zonden.
 

Marsum (Gr)
 

marsum-hervormde-kerk.jpg
Marsum (Gr) Vroege Romaanse kerk

Marsum en Hantumhuizen
 
In het Groningse Marsum en het Friese Hantumhuizen treffen we nog een paar zeer fraaie Romaanse kerken aan, waaraan in later tijd niet veel is verknoeid. Het kerkje van Marsum heeft zelfs nog een Romaans pannendak.

kerk_hantumhuizen.jpg
Hantumhuizen (Frl) romaans van buiten gezien: 13e eeuw

Germaanse invloed

 

De reliefsteen, opgegraven bij Lemmer kan toebehoord hebben aan een van de kapellen, behorende tot het St Odulphus-klooster bij Staveren. Vermoedelijk uit de 11e eeuw.

Hier overheerst duidelijk de Germaanse vlechtwerkstijl met driespruit-bladeren.

 

reliefsteen-lemmer.jpg
Lemmer, opgegraven reliefsteen (Fries Museum)

Tympanen
 
Tympanen zijn in zekere zin voorlopers van bovenlichten, omdat ze als ornament boven een ingang fungeren. De binnentredende kerkgangers hebben geweten wie er zijn uitgebeeld en wat hun uitstraling op hen is.
Op een aantal plaatsen in Nederland zijn nog tympanen aanwezig, zoals hieronder de foto van een tympaan in Zwolle. Het is een christelijke voorstelling, maar wat het wil uitbeelden is onduidelijk.
De drie koppen op de borst van de hoofdpersoon lijken een aureool te hebben en zullen dus apostelen of heiligen zijn geweest. Vraag is dan waarom de belangrijkste kop dan geen aureool draagt.

tympanonstmichaeliskerkzwolle.jpg
Romaans tympaan aan de Sint Michaelskerk te Zwolle

Maar ook in Kimswerd (Frl) en Rheden ( Geld) zijn nog oude middeleeuwse Romaanse tympanen te zien. De boogvormige bovenzijde is typisch voor de Romaanse stijl. In de gotische stijl krijgt het tympaan een spitsvormige boog. Het vlechtwerk langs de rand stamt nog uit de Germaanse traditie. 
Bij het bovenlicht van Kimswerd komen bladranken uit de mond van het centraal geplaatste hoofd.

dsc08773-greenman-corr-bijkl.jpg
Kimswerd: Romaans tympaan van voor 1350.

rheden-romaanse_toren.jpg
Rheden: Romaanse toren (ca 1200), geheel uit tufsteen en gotische kerk.

In de kerk van Rheden is ook een byzonder oude steen gevonden. De gedeeltelijk bewaarde voorstelling betreft de annunciatie: de aankondiging van de Goddelijke zwangerschap tot Maria door de engel GabriŽl.
 
Rechtsonder een soort driepunts-toverknoop.

058rheden-kl.jpg
tympaansteen (?) van Rheden

Eelde
 
De Maria-kerk van Eelde (Dr) is uit het begin van de 14e eeuw en kwam in de plaats van een tufstenen voorganger. De dichtgemetselde ingang die we hier zien aan de zuidzijde was de manneningang. De vrouwen moesten genoegen nemen met de ingang aan de noordzijde.
 
 

eelde-100_0252-kl.jpg
Eelde: vroeggotische kerk van ca. 1300, met romaanse resten van een vroegere bouw.

BACK

START

NEXT