Bovenlichten en snijramen in Nederland

3. De Ruit

Home
Over mijzelf
Bovenlicht van de maand
Wat zijn bovenlichten?
Wat is nieuw?
Bovenlichten in de diverse stijlperioden
Naar bijzondere items
Oorsprong van de Symbolen
Geschiedenis glas, gevels en bouwkunst
Oude prenten, gravures en foto's
Middeleeuwse metseltekens
Tympanen
Schamels
Romeinse jaartallen
Oorsprong Byzantijnse kandelaars
Vertikale slijpgleuven
Renovatie en restauratie
Buitenlandse voorbeelden van bovenlichten
Web links
Gastenboek en contact
Zoeken op deze site
Wat is triest

BACK

START

NEXT

ruiten9.jpg
de ruit in het kaartspel

De Ruit is al een zeer oud zinnebeeld en stamt voor zover is na te gaan al uit zeer vroege culturen. Uit de Oekraine zijn voorwerpen van ca. 15.000 jaar B.C. met daarop duidelijk zichtbaar de ruitfiguur. Van 5000 B.C. is de ruit gecombineerd met de spiraal. Op megalieten (= prehistorische grote stenen, door mensen geplaatst en/of bewerkt) in Engeland zijn al van 2000 B.C. inkervingen van spiralen en ruiten gevonden.

 

Op onderstaande foto, die ik op Kreta gemaakt heb, is te zien hoe de 'ingedeukte' ruit-figuur ontstaat doordat cirkels aan elkaar grenzen. Deze mozaiekvloer is uit de 3e eeuw voor Christus en is gevonden in Chania (het oude Kydonia) en overgebracht naar het plaatselijke museum.   

dsc06156-kreta-mozaiekvloer-ruitmotief-4e-eeuwbc.jpg
Kreta: Griekse mozaiekvloer 4e eeuw BC

 

In de Middeleeuwen komt de ruit zeer veelvuldig voor op meubels, gebruiksvoorwerpen, sierraden, borduurwerk.  

 

Rond 1500 komt het kaartspel (met ruit, hart, klaver en schop) in Frankrijk tevoorschijn met dus als ÚÚn van de tekens: de rode ruit. Als gevolg van de populariteit van dit spel behoort het nu wereldwijd tot de meest bekende symbolen. Maar wat valt erover te zeggen?

De ruit als vrouwelijk symbool

 

Er is een duidelijk verband met vrouwelijkheid aangetoond. De wapenschilden van (ongehuwde) vrouwen hadden in de Middeleeuwen vaak een ruitvorm. Gehuwde vrouwen hadden een ovale vorm (pas vanaf de 17e eeuw). Zo lees ik in de heraldische literatuur. Zo heeft ook Jacoba van Beieren (1401-1436) nog wel de ruitvorm. Op de prent links en rechts zijn de wapenschilden nog al verschillend, lijkt het wel, maar dit kan te maken hebben met haar verschillende huwelijken.

jacobavanbeierenmetruitschild.jpg
Jacoba van Beieren, 1401-1436, hier met ruitvormig wapenschild.

jacobavanbeierenmetruitschild-rijksmuseum.jpg
Jacoba van Beieren, Kopie van portret door tijdgenoot

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mooi voorbeeld in Delft (zie foto onder): boven de ramen van het Gemeenlandshuis aan de Oude Delft zien we een mannelijk wapenschild links (omkranst door een keten van het Gulden Vlies) met een vrouwelijk wapenschild rechts. Gezien het tijdstip van de bouw moeten deze hebben toebehoord aan Karel de V en zijn gemalin Isabella van Portugal.

Maar de ruitvorm hoort eigenlijk bij een ongehuwde vrouw, dus misschien toch van een andere dame? 

 

De wapens van de adel zijn in de Franse tijd in ons land (bijna) overal gladgeschaafd in het kader van vrijheid gelijkheid en broederschap. Dat is dus ook hier gebeurd. 

 

dsc02296delft.jpg
Delft: gemeenlandshuis met boven de ramen de wapenschilden van Karel V en Isabella van Portugal(?)

Maar inmiddels ben ik al niet meer zo zeker van Isabella, want in Maastricht zie je Karel V met zijn zus Maria van BourgondiŰ, die landvoogdes was over de Nederlanden, samen aan de binnenzijde van de toegangspoort tot het Spaans Garnizoen. Het pand was eigendom van de hertog van Brabant. Keizer Karel droeg ook deze titel.
Maar ook de identiteit van Maria is daar niet zo zeker:
 
In de Historische Encyclopedie van Maastricht wordt het volgende vermeld:
‘Aan het bezoek van Karel V en zijn zus Maria in 1545-1546 herinnert de triomfboog in de achtergevel met hun medaillons.’
Prof dr. Timmers is minder stellig, maar acht dat er ‘gezien de bestemming van het gebouw toch wel van enige waarschijnlijkheid sprake is’.
(met dank aan Jef Bartelet)

foto: Jef Bartelet
maastricht-spaansgouvernement6211ld18k-kl.jpg
Maastricht binnenpoort Spaans Gouvernementshuis

469_1794_anna_van_hensbeek_bordje_gedraaid.jpg
ruitvormig vroedvrouwenbordje van Anna van Hensbeek

Ook de uithangbordjes van vroedvrouwen hadden een ruitvorm.

 

Er wordt bijna niet meer aangetwijfeld dat de ruit van oorsprong een vruchtbaarheidssymbool is geweest. De ruit kan men hoogstwaarschijnlijk al van ouds interpreteren als een gestyleerd vrouwelijk geslachtsorgaan. Het aanbrengen van een ruitmotief had in oorsprong dus op het oog om goden te smeken om de bewoners/gebruikers nageslacht te geven. Deze betekenis is in de latere Middeleeuwen al sterk afgezwakt en het laat zich raden hoe ver in de tijd de gedachte aan vruchtbaarheid de ruit nog vergezeld heeft.

 

dsc02100breda.jpg
vrouwelijk wapenschild, vanwege dwarsband vermoedelijk bastaard

Heraldiek
 
Ook verder in de heraldiek komen we de ruit al wel tegen. Als symbool op het wapenschild. In de ru´ne van de kerk van Warmond trof ik een zerk aan uit 1398 van ene Jacob van Woude. Hij was edelman en ridder en woonde op het slot Woude in de buurt van Warmond. Mogelijk is het later verdwenen dorp Jacobswoude nog wel naar deze man genoemd. Hieronder een deel van de kolossale zerk, bedekt onder herfstblaadjes.
Grappig is hier het helmteken van de twee geheven handen met gebalde vuisten: een gebaar dat je maakt als je gewonnen hebt.
Op het schild treffen we drie ruiten aan.
 
 
 

warmond100_0032-kl.jpg
Warmond: Hier leyt begraven Iacob van Wovde ende st..rf int jaer 1398

Stadszegel Oudewater (Utr)
 
Het oudste zegel van de stad Oudewater uit de tijd dat het stadje bij Utrecht hoorde, dus van voor 1280 laat ons een ruit zien met daarbinnen een bloemfiguur met 4 blaadjes.

oudewater-oudstestadszegel.jpg
Oudewater: oudste stadszegel met ruit en bloemmotief: te dateren voor 1280.

Sluis (Zeeuw Vlaanderen)
 
Op een munt, geslagen te Sluis in de 15e eeuw, zien we de ruit. Binnenin de ruit lijkt, net als te Oudewater, zich een bloemmotief te bevinden.
Mogelijk duidt dit toch in de richting van een symbool dat met de toenmalige overheid te maken had. zie ook het gebruik als metselteken op torens, kerken en poorten.

zilvermunt15e-sluis.jpg
zilvermunt, geslagen te Sluis: 15e eeuw

BACK

START

NEXT