Bovenlichten en snijramen in Nederland

1. Ramen in de late Middeleeuwen

Home
Over mijzelf
Bovenlicht van de maand
Wat zijn bovenlichten?
Wat is nieuw?
Bovenlichten in de diverse stijlperioden
Naar bijzondere items
Oorsprong van de Symbolen
Geschiedenis glas, gevels en bouwkunst
Oude prenten, gravures en foto's
Middeleeuwse metseltekens
Tympanen
Schamels
Romeinse jaartallen
Oorsprong Byzantijnse kandelaars
Vertikale slijpgleuven
Renovatie en restauratie
Buitenlandse voorbeelden van bovenlichten
Web links
Gastenboek en contact
Zoeken op deze site
Wat is triest

BACK

START

NEXT

dsc06510edam.jpg
Houten huis aan de Achterhaven te Edam

Vensterglas

 

Met de deur in huis

Een bovenlicht noemt men meestal het raam boven de voordeur, dat er voor zorgt dat er daglicht in de gang valt. Pas in de 17e eeuw kregen de meeste huizen een gang, waar de deuren van de verschillende vertrekken op uitkomen. Voor die tijd viel je gelijk met de deur in huis: in de woonkamer, wel te verstaan.

Varkensblaas

De huizen hadden in die tijd nog van die kleine glas-in-loodraampjes, die nu nog te zien zijn in een aantal gerestaureerde middeleeuwse huizen in verschillende steden van ons land.

Maar lang niet iedereen kon glas betalen. Veel glas werd ingevoerd vanuit streken waar veel beukenbossen groeiden (beukenhout was het meest geschikt om de temperatuur van 1100 C te bereiken) en dus aardig aan de prijs. Was je arm dan had je open vensters met houten luiken, die je dan ‘s avonds kon sluiten.

 

Om wind en kou buiten te houden, deden uitgespannen en aan elkaar genaaide varkensblazen wel dienst als glasvervanging in de vensteropeningen. Zo’n varkensblaas, die opgeblazen ook wel als voetbal dienst deed, liet toch nog wel aardig wat licht door.

 

Ook kom je op oude schilderijen wel houten horren tegen, waarmee het inkijken kon worden tegengegaan (zie foto van Annunciatie onder).

 

Ook werd geolied papier of linnendoek wel voor de vensteropeningen gespannen.

 

dsc06397edam.jpg
Luifels aan middeleeuw huis te Edam

Houten luiken

De houten luiken van winkelpanden in de stad waren vaak in tweeŽn gedeeld: het bovenste deel van een luik klapte omhoog, het onderste omlaag. Dit is nog mooi te zien op de foto boven van een monumentaal pandje in Edam.

De onderste luiken werden in een horizontale stand gezet, waarop de te koop aangeboden waren prijkten. De bovenste luiken fungeerden dan ook in horizontale stand als luifel (tegen regen en zon).

scannen0013janvaneyck-huwelijksportret1434-uitsn.jpg
AD 1434: ronde glas-in-lood-ruitjes, schilderij van Jan van Eijk-huwelijksportret

Glas in lood

De eerste ramen hadden nog van die kleine glasraampjes, in lood gevat. Men was in die tijd nog niet in staat om groter vlakglas te maken. 

Het glas werd geblazen en rondgeslingerd tot ronde schijven, die aan de rand dun waren en in het midden wat dikker. Deze schijven sneed men dan in een ronde vorm of een ruit-vorm (de vorm van een spekkie). Met dit type glas werden ook de oude gebrandschilderde kerkramen gemaakt.

Een andere manier was als volgt: er werd een bol geblazen, die tot een cylinder werd opgerekt. De uiteinden afgeknipt en overlangs werd deze cylinder ingekerft. In de oven barste deze cylinder dan open en daarna werd de plaat vlak gestreken, waarna men hem liet stollen.

 

Zie voor meer info over glasfabricage en gebrandschilderd glas:

http://nl.wikipedia.org/wiki/Gebrandschilderd_glas#Overzicht_Glas_vervaardigd_voor_1800

 

dsc07547mdam.jpg
Monnikendam: oud glas-in-lood-venster in de grote kerk.

Een aantal van deze kleine ruitjes werd in lood gevat en vervolgens werden groepen ruitjes in een ijzeren frame gevat, aangezien het dunne lood uit zichzelf niet sterk genoeg was om een groot oppervlak recht te houden. De kleur van het oude glas kon in de loop der tijd groen of paars worden. Een mooi voorbeeld hiervan is nog te zien in de grote kerk van Monnikendam (zie foto).

 

Het duurde niet zo lang of men sneed ook rechthoekige ruitjes. Zo ontstonden in de 15e eeuw de kruiskozijnen. De vertikale kozijndelen heten stijlen, de horizontale delen noemt men regels.   

Om de felle zon tegen te gaan, hadden ze binnen vaak dunne eiken schotten, die als luikjes omhoog konden klappen tegen te zoldering.

 

veen-dsc02997-kl.jpg
Veen: gotisch vensterraam met glas in lood

dsc07285franeker.jpg
Franeker: oude deel van Stadhuis: 17e eeuw.

uit H.W. Manson: History of Art
scannen0012-vlaanderen1425-robertcampin.jpg
Annunciatie door Vlaamse Meester in 1425

scannen0012-annunciatie-vlaams-interieur-1425.jpg
detail raampartij uit de Annunciatie door Vlaamse Meester: 1425.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tegen de kou/tocht/zon kon er voor deur en raam nog een (met doek bespannen) schot geklapt worden, want niet overal zat glas. Zie vergroting rechts. Het is wonderlijk hoe mooi dit hier op het bovenstaande schilderij nauwgezet is weergegeven.

 

Pas in de tweede helft van de 18e eeuw lukt het om het glas wat groter te maken en dan zie je ook dat de huizen die dan gebouwd worden, daar meteen van profiteren en ermee worden uitgerust.

 

Geblazen glas is tot in het begin van de 20e eeuw het enige fabricageprocede voor gewoon vensterglas. Het wordt verkregen door een lange cylinder te blazen, die dan in de lengte open gesneden wordt en uitgespreid wordt in de oven. Ze zijn van geringe dikte en ze vertonen lichte onregelmatigheden (golven/belletjes), die ze een uniek uiterlijk geven.

 

Getrokken glas, voor het eerst toegepast in het begin van de 20e eeuw, komt tot stand doordat een stuk metaal in een bad van gesmolten glas ondergedompeld wordt. Daaraan wordt dan een blad glas omhooggetrokken, dat vervolgens stolt.

IndustriŽle productie heeft dit procedť al snel vervangen.

 

Spiegelglas bestaat uit een dik blad glas van hoogstaande kwaliteit, zonder vervormingen en een hoge transparantie. Dit procedŽ werd in de 17e eeuw ontwikkeld. De glaspasta wordt uitgegoten op een tafel, die aanvankelijk van steen maar in de 19e eeuw van gietijzer was. Het glasblad wordt vervolgens aan weerszijden gepolijst. De randen worden vaak geslepen. Spiegelglas was altijd al erg duur.

 

Vanaf 1960 heb je floatglas. Gesmolten glas wordt uitgegoten op een tinbad. Dit floatglas is volmaakt transparant en foutloos en vervangt getrokken glas en spiegelglas. (bron: Houten schrijnwerk: www.vibe.be)

 

 

 

Tegen het eind van de 18e eeuw verbetert de techniek om het glasoppervlak geleidelijk verder te vergroten, wat is blijven doorgaan tot in onze tijd. Zelf zit ik nu hier naar buiten te kijken vanuit de kamer in de tuin door een glazen schuifpui, bestaande uit twee ramen met elk een glasoppervlak van 2,5 bij 2,5 meter en ook nog dubbel glas. Een heel verschil met toen.

dsc06396edam.jpg
rechthoekige glas-in-lood-ramen in museumpandje in Edam

Veel licht

Toch zie je aan de middeleeuwse huizen dat men ook toen, als men het zich kon permitteren, zo veel mogelijk glas in de voorgevel wilde hebben. Met het licht komt de vrolijkheid het huis binnen en wat misschien nog belangrijker was: je kon het werk in huis beter doen en het spaarde kaarsen en olie uit. Maar dat ging pas geleidelijk aan.

Bij dit 16e eeuwse pandje in Edam zijn de vensters nog betrekkelijk klein. We zien kleine rechthoekige glas-in-lood-ruitjes.

Het Grachtenpand, dat Pieter de Hoogh schildert in 1675, toont overigens een houten gevel, die toen al best een eeuw oud geweest kan zijn. Kijk hoe er hier nog geen gang aan te pas komt. Veel gevels uit die tijd hebben hoge ramen zoals hier met smalle tussenstijlen, zodat er veel licht in huis valt.

pdehoogh-huis-interieur5.jpg
Interieur door Pieter de Hoogh in 1675 geschilderd.

Rond glas-in-lood in de 15e eeuw
 
Tot slot van deze pagina nog een voorbeeld van ramen, die uit rond glas werden samengesteld. Dit werk is geschilderd door Aelbert van Ouwater (ca 1415-1475), kennelijk uit het stadje Oudewater (ZH) afkomstig en het enige dat van hem met zekerheid nog bewaard is gebleven. Hij schildert in de stijl van de Vlaamse Primitieven de opwekking van Lazarus: erg statisch, houterig maar al wel met inzicht in perspectief. Let eens op de uitsnede van de ramen, die ik uit het schilderij genomen heb. Hoe nauwkeurig de versiering van de kapitelen van de zuilen is gedaan. 
 

aelbertvanouwater-opw-lazarus1450-ramen.jpg
Detail van schilderij Aelbert van Ouwater in 1450 (opwekking van Lazarus)

aelbert_van_ouwater_001.jpg
Aelbert van Ouwater: 1450; Opwekking van Lazarus.

Aangezien kunstenaars in die tijd nog niet zo goed wisten hoe de situatie er in Bijbelse tijden uitgezien had, schilderden ze de omgeving in de vormen, die ze uit eigen ervaring kenden. We zien hier de opwekking van Lazarus in een 'synagoge' gesitueerd, die wel heel sprekend aan een katholieke kerk doet denken.
Er wordt in die tijd, nog voortkomend uit de Germaanse traditie, nog heel sterk symbolisch gedacht en geschilderd. Dat heeft het dynamisch schilderen nog een tijd kunnen tegenhouden.
 

Nu nog op zoek naar plekken in ons land (of BelgiŽ) waar nog oud rond glas in lood te vinden is. Wie kent er een plek? Geef het mij door, want er gaat niets boven een echte foto, die laat zien hoe die ronde schijven tegen elkaar aan liggen.
 
 
 
 
 

leiden2009-023gemeenlandshuis-kl.jpg

Leiden
 
Toch zelf iets gevonden.
Dit ronde venster kwam ik tegen in het Gemeenlandshuis aan de Breestraat te Leiden. Het raam met glas in lood zal zeker wel heel oud kunnen zijn, maar of dit ook zo is? Hier liggen de schijven niet recht onder elkaar, zoals op het schilderij.
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Veen
 
En er is meer in ons land: hier in het tufstenen middengedeelte van het kerkje van Veen (bij Aalburg) zijn oude raampjes weer in ere hersteld in 1963. De schijven liggen netjes recht onder elkaar. Alleen ziet het glas er niet origineel uit.
 
 

veen-dsc02994-kl.jpg
Veen (bij Aalburg): tufstenen kerkje met vensters

veen-dsc02996-kl.jpg
Veen: tufstenen venster in detail

Straatsburg
 
Toch uiteindelijk een pand gevonden, Haus Kammerzell, met nog gedeeltelijk oud uitziende beglazing. Ik ga nog uitzoeken wat er nog origineel oud aan het pand is.
We zien aan het pand nog rond glas-in-lood. Dit stond ooit aan de basis van het vensterglas.
 
Het Kammerzellhuis (Elzasisch: KammerzellhŁs, Frans: Maison Kammerzell, Duits: Kammerzellhaus) is een van de beroemdste en mooiste vakwerkhuizen van Straatsburg.
Het middeleeuwse gebouw is tijdens de laat-gotische periode in 1427 in Duitse renaissance stijl gebouwd, in 1467 verbouwd en in 1589 is de gevel van prachtig houtsnijwerk voorzien.
Het Kammerzellhuis staat op de Place de la Cathedrale, noordwestelijk van de eveneens beroemde kathedraal van Straatsburg.
Het interieur is op alle verdiepingen voorzien van weelderige fresco's.
Tegenwoordig herbergt het gebouw een restaurant ( ' Maison Kammerzell ' ).

(bron Wikipedia)
 

straatsburg-kammerzell-hpj16l95-kl.jpg
Straatsburg: Haus Kammerzell

BACK

START

NEXT