Bovenlichten en snijramen in Nederland

De Levenszon (vervolg 1)

Home
Over mijzelf
Bovenlicht van de maand
Wat zijn bovenlichten?
Wat is nieuw?
Bovenlichten in de diverse stijlperioden
Naar bijzondere items
Oorsprong van de Symbolen
Geschiedenis glas, gevels en bouwkunst
Oude prenten, gravures en foto's
Middeleeuwse metseltekens
Tympanen
Schamels
Romeinse jaartallen
Oorsprong Byzantijnse kandelaars
Vertikale slijpgleuven
Renovatie en restauratie
Buitenlandse voorbeelden van bovenlichten
Web links
Gastenboek en contact
Zoeken op deze site
Wat is triest

BACK

START

NEXT

samarra-potscherf-met3vogelsrondrad.jpg
Samarra aan de Tigris: schaal uit 3e millennium

Het zonnerad

 

Het zonnerad moet ouder zijn dan het wagenwiel aangezien het wiel met spaken een millennium later kwam dan de afbeeldingen van het zonnerad. Voor die tijd reed men met massieve houten wielen. De potscherven van Samarra aan de Tigris, behorende tot de oudste prehistorische tijden, showen ons al acht- en vierspakige raderen.

Of we in die vroegste afbeeldingen wel een (draaiend) rad moeten zien, is dus ook maar de vraag. Het is dan ook heel opvallend dat zelfs op die vroegste potscherven al 3 vogeltjes rond het rad getekend zijn, alsof ze in een cirkelbaan achter elkaar aan draaien rond het rad.

 

 

zonneradgraftekenlesnice.jpg
Zonnerad als grafteken in Lesnice (TjechiŽ)

Toen het rad zijn intrede deed in Europa, eveneens in de vroege ijzertijd: 1000 BC, stierf het in Griekenland en Italie al redelijk snel weer uit, maar in de Noordelijke streken bleef het tot in deze tijd populair. En als het geen twee vogeltjes waren, was er tenminste ťťn vogeltje met het rad verbonden.
 
 

vogeloprad-europa-vroegijzertijd.jpg
Europa: vroege ijzertijd

 Het zonnerad met de zonnevogels zien we nog in de Palmpaasgebruiken.

Ook zonder vogels is het zonnerad populair gebleven en we zullen het ook zien op onze gevels op de makelaars en de zijboorden van dakkapellen en natuurlijk in de bovenlichten. We kunnen het vinden op begraafplaatsen.

 

In de vroeg-Christelijke kunst komt het rad met de vogels ook veel voor. De kerk ontleende haar symbolen aan het Oosten en niet aan het Noorden. Christenen zagen in het rad met de 4 of 6 spaken een Christus-monogram. Een kleine haak aan een spaak toegevoegd was daartoe voldoende. Zo vormt het de letters X-P, in ons alphabet vertaald is dat CH-R.

radmetvogels-christusmonogram.jpg
vroeg-christelijke kunst: rad met X-P monogram

Byzantijnse invloed in ItaliŽ
 
In Ravenna zien we een Romeinse sarcofaag met daarop het Christusmonogram met de 2 geleidevogeltjes. Het haakje aan het rad heeft van een voorchristelijk symbool een christelijk teken gemaakt.

ravenna-sanapollinare-kerk-sarcofaag-bijsn.jpg
Ravenna: kerk San Apollinare: sarcofaag met Byzantijnse invloed.

004.jpg
huisaltaar uit de vroeg-christelijke tijd; vergelijk de tekening/foto hierboven.

Ook op Middeleeuwse munten, zoals deze zilveren penning uit de 12e eeuw, geslagen op last van Godfried III van Lotharingen, komen we de stippen tussen de kruisarmen ook tegen. Die heten dan in de heraldiek en numismatiek: besanten.
 

zilverenpenning12e-godfriediii.jpg
zilveren penning

Twee flankerende wezens

 

Ook twee dieren, fabelwezens of mensen, die een heilig voorwerp flankeren, is al een oeroud Aziatisch symbool. Er spreekt een voorliefde voor symmetrie uit. Ook dit motief is uitgewaaierd over Europa. Overal waar sprake is van volkskunst, duikt het motief weer op. Misschien dacht niemand meer aan bewakers en zag men het enkel als decoratie. Maar in feite zien we dan een oeroud Aziatisch schema.

persepolis19.jpg
Persepolis: Achaemenidische tijd: griffioenen waren ook zonnedieren

persepolis31.jpg
Persepolis: paardenhoofd: Achaemenidische tijd.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

In de Romeinse keizertijd werd een Syrische zonnegod (Sol Invictus Elagabal) ook in Rome vereerd en aan hem werden de volgende dieren toegeschreven: het gevleugelde paard, de adelaar, de leeuw en de griffioen (met geoorde adelaarskop).Dit waren, samen met de bok en de stier, dus kennelijk allemaal zonnedieren, omdat ze verband hielden met een zonnecultus. In de latere keizertijd zijn daar nog de haan en de phoenix (de vogel die herrijst uit zijn eigen as) bijgekomen.

 

We zien de dubbele dieren in de Hallstatt-cultuur en bij de Etrusken en uiteindelijk komen we het motief nog weer opnieuw tegen bij de Friese Żleborden, waar 2 zwanen een makelaar flankeren met daarin uitgesneden dikwijls het zonnerad. In oostelijk Nederland kennen we de Saksische paarden als geveltopversiering of in vol postuur op de niendeuren.

Leeuwen en griffioenen zijn in de heraldiek geliefde wapenflankeerders geworden.

 

achaemenidisch-oorbel-2paarden.jpg
oorbel met 2paarden: Achaemenidische tijd

vogelsmetrad-italie-ijzertijd.jpg
ItaliŽ: vroege ijzertijd

etrurischescepter-2paarden-klassieketijd.jpg
etruskische scepter uit de klassieke tijd

Heiliging van een voorwerp
 
Bij de oude Germanen en Kelten werden potten gebruikt als kookgerei maar ook als urn. Deze Saksische bult-urn, opgegraven in Hooghalen (Dr), is zeker als urn gebruikt, want er werden crematieresten in aangetroffen.
 
Toen het christendom zijn intrede deed werd begraven de regel, al was dat in veel vroegere tijden ook wel eens de gewoonte geweest. Het zonnesymbool op deze kruik heeft vast een symbolische betekenis gehad in de zin van het opgenomen zijn in de eeuwige kringloop van de tijd. En misschien moest bij normaal huishoudelijk gebruik zo'n teken wel meehelpen aan het voorkomen van het bederf van de inhoud van de pot.
 

rmo-hooghalen-bulturnmetswastica-ad450-100_0003.jpg
Saksische bult-urn met swastica, gevonden in Hooghalen (Dr): AD 400-500.

 

 

Het kruis en het rad in de bovenlichten

 

De zonnesymbolen komen op het middeleeuwse huisraad en borduurwerk al zo veelvuldig voor, dat ze daarna nooit meer zijn weggeweest uit onze cultuur.

 

Als in de 18e eeuw de snijramen hun intrede doen, zien we ze dan ook ineens veelvuldig weer voorkomen. Al is de verbinding met de oude zonneraderen wel langs een vreemde weg gegaan. Zie ook onder:  7. De Krans. 

Het is alleen erg oppassen met het geven van betekenissen, want in deze tijd is er ook een hang naar het geometrische.

 

dsc02440delft.jpg
Delft zonnerad in bovenlicht 19e eeuw

dsc03473keizersgracht.jpg
Amsterdam: Keizersgracht; zonnerad of scheepsroer? Midden 19e eeuw.

BACK

START

NEXT