Bovenlichten en snijramen in Nederland

12. Het Acanthusblad

Home
Over mijzelf
Bovenlicht van de maand
Wat zijn bovenlichten?
Wat is nieuw?
Bovenlichten in de diverse stijlperioden
Naar bijzondere items
Oorsprong van de Symbolen
Geschiedenis glas, gevels en bouwkunst
Oude prenten, gravures en foto's
Middeleeuwse metseltekens
Tympanen
Schamels
Romeinse jaartallen
Oorsprong Byzantijnse kandelaars
Vertikale slijpgleuven
Renovatie en restauratie
Buitenlandse voorbeelden van bovenlichten
Web links
Gastenboek en contact
Zoeken op deze site
Wat is triest

BACK

START

NEXT

kreta06-343-b.jpg
Kreta: brokstuk van tempelgebouw te Rethimnon (Kreta)

De geschiedenis van het Acanthusblad lijkt in Griekenland te beginnen. Het is daar een inheemse plant. Hij heeft nog de meeste bekendheid gekregen door de met Acanthusbladeren versierde Corinthische zuilen.

dsc07355-klein.jpg
Acanthus mollis in mijn tuin in Zoetermeer

dsc07356.jpg
Blad van Acanthus mollis

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
In de 4e eeuw voor Chr. begon men in Griekenland grote en kleine bladeren van planten toe te voegen aan de nogal geformaliseerde motieven die aan oud-Egyptische lotus en het palmet waren ontleend. Dit betrof bladeren van de wijnrank, de klimop en de acanthus.
 
 
 

dsc06241-verkleind.jpg
meer planten komen voor acanthusmotief in aanmerking

Tegenwoordig wordt er meer aan getwijfeld of de acanthus wel echt aan de basis van het ornament heeft gestaan, dat later deze naam heeft meegekregen. Er zijn meer planten in de Griekse regio, die daarvoor in aanmerking komen. 
 
Zo kwamen we op Kreta vlakbij een tempelfragment met acanthusmotief een plantje tegen, dat nauw verwant is aan koolzaad, met eveneens overeenkomsten met het acanthusmotief. Bijgaande foto laat het blaadje zien.
 
 
 
 
 
 
 
 
 

De Romeinse architect Vitruvius schrijft in de 1e eeuw voor Christus een verhaal over het ontstaan van het Corinthisch kapiteel.  
Daarin vertelt hij hoe de beeldhouwer Kallimachos bij het graf staat van een jong meisje. Op het graf staat een mandje met speelgoed. Rond het mandje krullen acanthusbladeren omhoog. Dat bracht hem op het idee voor het ontwerp van de Corinthische zuil.
Ook al is dit een verzonnen legende, sindsdien is de acanthus met deze bladvorm verbonden gebleven.

dsc06247-korintischezuilen-kreta.jpg
Korinthische zuilen uit de Griekse tijd in Rethimnon op Kreta

 
 

bron: Eva Wilson: 8000 years of ornamentation
scannen0004-acanthusbordermetputties.jpg
acanthusbladeren vormen een kelk en omkransen putties

We zien bij dit bronzen krukje uit PompeÔ dat men ook in de Romeinse tijd de symmetrische acanthus al toepaste op siervoorwerpen en gebruiksvoorwerpen. Hier ter versiering van godenkopje.
In verband met de metseltekens ( zie elders op deze site) is het interessant om te weten of hier al vuurslagen uitgebeeld zijn langs de onderrand.
 

100_0065-pompei-bronzenkrukje-1e-eeuw.jpg
Bronzen krukje uit PompeÔ met acanthusranken en vuurslagen (?)

 
 
Acanthus, klimop en wijnranken verspreidden zich door het gehele Romeinse rijk als bladmotief. Niet als centraal element, maar eigenlijk altijd als bijkomende versiering. Zo kwamen ze ook in India en China terecht in de Boeddhistische ornamentiek.
Acanthusbladeren vormden vaak een soort kelk waaruit dan de langere bladeren ontspruiten. Ze zorgen voor de omlijsting van allerlei motieven. 
 
De Corinthische zuilen met hun acanthusmotief werden ook door de Romeinen gekopieerd. Op onderstaande votiefsteen uit Trier van 250 na Chr. zien we deze zuilen met acanthusbekroning en ook verder is rondom acanthus toegepast als versiering.

trier-romeinsaltaar.jpg
Trier 250 na Chr: Romeins votiefaltaar met acanthus versierd.

Toen het Christendom in het jaar 380 staatsgodsdienst werd, werd de wijnrank, die geassocieerd werd met de Bacchus-orgieŽn, met Christus verbonden. In het Bijbelboek Johannes (XV:1) zegt Jezus: 'Ik ben de wijnstok en jullie de ranken'.

En met de wijnranken en de klimop (hartvormige bladeren) hielden ook de acanthusbladeren stand in de Christelijke ornamentiek, al kregen ze geen uitgesproken christelijke betekenis.

bron: Eva Wilson: 8000 years of ornamentation
scannen0006wijnrank.jpg
Wijnranken met druiventrossen en wijnbladeren: motief op Romeinse loden grafkist; Sidon ca. 300 AD

bron: Eva Wilson: 8000 years of ornamentation
scannen0007-klimop.jpg
klimoprank met hartvormige bladeren: motief op Griekse vaas in ItaliŽ; ca 360 BC

cremona1480-antiphonarium-acantusbladeren.jpg
Antiphonarium uit Cremona ca. 1480: hoofdletter, versierd met acanthus.

Toen de Germaans-Keltische stammen in de 5e eeuw na Chr. het Romeinse Rijk overvleugelden mengden deze symbolen zich o.a. met het Germaanse vlechtwerk. En met de christianisering van de noordelijke koninkrijken in de 6e tot 11e eeuw brengen vorsten en monniken de ornamenten naar het noorden. Als de grote Romaanse kathedralen gebouwd worden in Frankrijk en Engeland is er al een rijk assortoment aan versieringsmotieven aanwezig met een gemengd Romeins/Germaans/Keltisch verleden. Zeker belangrijk in dezen zijn de rijk versierde perkamenten handschriften, die door vlijtige monniken werden vervaardigd met hun schitterend geornamenteerde bladranden en hoofdletters.

 

Het halve acanthusblad doet erg denken aan het palmet en soms is het volslagen onduidelijk of we nog met het een of het ander van doen hebben. Het motief gaat zijn eigen leven leiden.

 

BACK

START

NEXT