Bovenlichten en snijramen in Nederland

10. De Pijnappel

Home
Over mijzelf
Bovenlicht van de maand
Wat zijn bovenlichten?
Wat is nieuw?
Bovenlichten in de diverse stijlperioden
Naar bijzondere items
Oorsprong van de Symbolen
Geschiedenis glas, gevels en bouwkunst
Oude prenten, gravures en foto's
Middeleeuwse metseltekens
Tympanen
Schamels
Romeinse jaartallen
Oorsprong Byzantijnse kandelaars
Vertikale slijpgleuven
Renovatie en restauratie
Buitenlandse voorbeelden van bovenlichten
Web links
Gastenboek en contact
Zoeken op deze site
Wat is triest

BACK

START

NEXT

dsc03853denhaaglangebeestenmarkt.jpg
Den Haag: Hofje van Wouw: pijnappel siert de top van het poortgebouw.

Geurverdrijver
 
De Pijnappel heeft als vrucht in de oudheid verschillende funkties gehad. De pitten werden gegeten en de lege vruchten werden in arena's op grote vuren gebrand om de stank van de kadavers te verdrijven. Dit is in zekere zin te vergelijken met het stoken van wierook.
 
 

Het motief van de dennenappel
 
Op nog al wat 18e eeuwse gebouwen komen we ook de pijnappel tegen als ornament. Pijnappel komt van Pinusappel. Pinus is het Latijnse woord voor een naaldboom zoals de den. Niet te verwarren met het engelse woord pineapple, dat ananas betekent.
 
Waar is de denneappel eerder in de geschiedenis opgedoken? Zou er ook nog een relatie met de denneboom zijn, die in oude culturen vereerd werd en een rituele functie had in oude ceremoniŽn?
En is het toevallig dat pinus en penis als woord erg op elkaar lijken? We gaan maar weer eens op onderzoek uit.

dsc08819harlingen.jpg
Harlingen: bovenlicht in Empire-stijl met de beide thyrsi gekruist onder een omkranste lier.

De Thyrsus
 
Nog een attribuut wat we niet zo vaak tegenkomen, maar in afgeleide zin wel weer met gevels in verband gebracht kan worden is de thyrsus.
 
De thyrsus is een soort staf, die beschouwd wordt als attribuut van Dionysos (Bacchus), de god van de vruchtbaarheid, de wijn, de extase en die door de deelnemers op de schouder werd gedragen tijdens de ceremonien, rituelen en orgieŽn.
De thyrsus bestaat oorspronkelijk uit een lange venkel/anijs/asperge-stengel (ben nog niet zeker van de exacte plant) met aan de top een soort dennenkegel. De staf kan in afbeeldingen nog versierd zijn met klimop en wijnbladeren.
 
Op bijgaand plaatje (hieronder) zie je dat de kegel niet perse van een dennenappel hoeft te zijn, maar ook samengesteld kan zijn uit klimop of wijnbladeren.
 
 
 
 

thyrsus-3soorten.jpg
de 3 soorten Thyrsus, zoals in Pompei aangetroffen op schilderingen

Attribuut van de Bacchanten
 
De thyrsus zien we hier, op deze oud-Griekse voorstelling, gedragen door een vrouw, die kennelijk meedeed aan de Dionysische rituelen. Deze deelnemers worden Bacchanten genoemd, naar de Romeinse god Bacchus (afgeleid van Dionysos).
Een thyrsus is een stok met aan het uiteinde een pijnappel (oftewel dennekegel).
 
 

bacchante_with_thyrsus.jpg
Bacchante met een thyrsus in de hand

Op de prent hieronder links zie je een kegel, niet van een denneboom, maar opgebouwd uit blaadjes van klimop en wijnblad,  omkranst met acanthus.
 

thyrsus-conus.jpg
thyrsus, weergegeven met klimopblaadjes, wijnbladeren en acanthus.

bacchic_scene.jpg
scene uit Bacchus-ritueel. De man rechts draagt iets van een thyrsus

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mogelijk is de thyrsus afgeleid van een phallisch vruchtbaarheidssymbool. Misschien als dildo gebruikt. De satyrs (woeste, grootgeschapen manfiguren) en maenaden (wilde extatische vrouwen, ook wel: Bacchanten), wezens die een latere rol gingen spelen in de dionysuscultus, zwaaien eveneens met de thyrsus (zie foto rechtsboven).

maecstasy.jpg
Detail van Griekse vaas: maenade met thyrsus.

thyrsiger-museumvatikaan.jpg
Thyrsusdrager: Romeins relief uit Vatikaan-museum.

dionysus-satyr-grieksbord.jpg
De god Dionysos met thyrsus tegenover fluitspelende satyr.

pinethumb-laatromeins.jpg
Hand uit laat-Romeinse tijd, met op de vingers en handpalm diverse symbolen.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
De bronzen hand dateert uit de laat-Romeinse keizertijd, waarin nog tal van religies naast elkaar bestaan. De ramskop in het midden van de palm is duidelijk te zien. Een slangachtige kop (met hanekam) komt achter de ringvinger te voorschijn. De pijnappel op de duim is wel duidelijk te zien.
Afmeting ervan in verhouding tot de duim, maakt dat de associatie met een fallus toch wel waarschijnlijk is. Het symbool op de pols kan ik niet goed onderscheiden. Is daar iemand vastgebonden op een soort brancard?
 
De betekenis van dit cultus-object is niet zo makkelijk te duiden. Daarvoor geeft 1 foto te weinig informatie.
 

100_0067-pompei-kl.jpg
PompeÔ: muurfresco met dyonysos/bacchus met thyrsus

BACK

START

NEXT